En’am Suresi 145.Ayet Meali ve Tefsiri

Diyanet İşleri:

De ki: “Bana vahyolunan Kur’an’da bir kimsenin yiyecekleri arasında leş, akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz necistir- ya da Allah’tan başkası adına kesilmiş bir (murdar) hayvandan başka, haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Fakat istismar etmeksizin ve zaruret ölçüsünü aşmaksızın kim bunlardan yeme zorunda kalırsa yiyebilir.” Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhametlidir.”

Elmalılı Tefsiri:

Demek ki Mekke’de bu âyetin inmesine kadar, yiyeceklere ait olarak, bunlardan başka haram bulunmadığı muhakkaktır. Acaba sonradan oldu mu olmadı mı? Gerçi bu âyet, diğer hususlarda olduğu gibi, yiyecek hususunda da daha sonra diğer haram kılmaların vahyolunmasına aykırı ve engel değildir. Nitekim Mâide sûresindeki açıklamalar iniş bakımından bundan sonradır. 

(Medine’den İnen Maide suresinde bu dört harama “boğulmuş, bir şey vurularak öldürülmüş, yukarıdan yuvarlanmış, boynuzlanmış, canavar tarafından parçalanmış olarak ölen hayvanların etleri, putlara ait sunaklarda kesilen hayvanların etleri ve zar atarak-kumar oynayarak elde edilen etler”(Miade, 5/3) ve şarap/içki (Maide: 90) de ilave edilmiştir.

 Bir kısım haramlar ise Hz. Peygamber tarafından belirlenmiştir. “Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil’de vasıfları yazılı o ümmî Peygambere tâbi olurlar. O Peygamber ki kendilerine meşrû şeyleri emreder, kötülükleri yasaklar, kendilerine güzel ve hoş şeyleri mübah, murdar şeyleri ise haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. Ona iman edenler, ona saygı gösterenler, ona yardım edenler ve ona indirilen nura (Kur’an’a) uyanlar var ya, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.” mealindeki ayette (A’raf/157) Hz. Peygamberin bir şeyi haram veya helal kılma yetkisinden söz edilmektedir.  

Yani, Hz. Peygamber (asm) bu yetkiyi Allah’tan aldıktan sonra ancak kullanabilir ve haram, helal hükmünü verebilir. Mesela ilgili ayetlerde leş/ölünün eti haram kılınmıştır. Fakat peygamberimiz “De­nizin suyu temiz, ölüsü helâldir”(Tirmizî, Taharet, 52) sözüyle balıkları bundan istisna etmiştir.

Keza “eşyada asıl olan ibahedir/helal olmaktır” kuralı gereğince ayetlerde açıkça haram kılınmayan katır ve ehlî mer­kep gibi hayvanlar, yenmesi helâl olan hayvanlar kapsamından çıkarılmışlar­dır. Hz. Câbir’in bildirdiğine göre, “Hz. Peygamber Hayber sa­vaşında ehlî merkep etinin yenmesini haram kıldı. At etinin yenmesine ise ruhsat verdi.” (Buhârî, Zebâih, 27)

Sahih hadisleri inkâr etmek hem Kur’an’a, hem Sünnete, hem ümmetin icmaına aykırı hareket etmek anlamına gelir. Sorularla İslamiyet)

Elmalılı Tefsiri Devamı:

Şöyle buyruluyor: Ey Muhammed, de ki: “Bana vahyedilmiş olanda yiyecek olan kimseye haram kılınmış bir yiyecek bulmuyorum ancak, leş olması, yani tezkiyesiz olarak, Türkçesi bısmıl olmayarak (besmelesiz) ölmüş bulunması ki, kendi kendine ölmüş, boğulmuş, taşla veya odunla vurularak öldürülmüş, yüksekten düşmüş, boynuzlanmış, canavar parçalayarak ölmüş hayvanların hepsini içine alır. (Bkz: Mâide, 5/3) Yahut, dökülmüş kan olması ki, ciğer, dalak ve kesimden sonra damarlarda kalmış olan kan kalıntısı bunun dışındadır. Yahut domuz eti olması çünkü domuz eti pisliktir, yani mutlaka necistir, pistir. Bu gerekçeden anlaşılır ki, ne kadar pis şeyler varsa hepsi öncelikle haramdır ve haram oldukları açıktır. Nitekim “Onlara çirkin şeyleri haram kılar” (A’râf, 7/157) âyetiyle bu genel bir nassa bağlanmıştır. Ve bu şekilde “çünkü o pisliktir” ifadesi leş ve dökülmüş kanın haramlığına da delalet yoluyla sebep olmaktadır. Mâide sûresinde geçtiği üzere şarap da “rics” (pislik) olduğu için, buna diğer alkollü içkiler de dahildir. Yukarda geçen “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” (En’âm 6/120) âyetinin mânâsı da gösterir ki “rics” de, zahir ve batın, yani açık ve gizli olmaktan daha geneldir. Şu halde yalnız dış görünüşüyle pis olanlar değil, bâtınen (mânen, görünmez) pis olanlar da haramdır. Yahut bir fısk olması, yani onunla Allah’tan başkasına haykırılmış olması müstesnadır ki, bunlar haramdırlar. Allah’tan başkasına haykırılmış olmak demek, Allah’tan başkasının ismi anılarak kesilenler demektir. Bununla beraber kaydı, “Kesilirken üzerine Allah’ın adı anılmayan hayvanları yemeyin. Çünkü onu yemek, yoldan çıkmaktır.” (En’âm, 6/121) buyruğu gereğince bilerek Besmele’yi terketmenin; aynı şekilde Mâide sûresinin 3. âyetindeki “Putlar üzerine boğazlanan hayvanlar ve fal oklarıyla şans aramanız size haram kılındı. Bunlar fısktır (insanı yoldan çıkaran kötü şeylerdir)” buyruğu gereğince putlar üzerine kesilen hayvanlar ile kumar kısmetlerinin de “Allah’tan başkası adına kesilenler” kabilinden olduğuna işarettir. Sonra her kim çaresiz bulunur, helal bir yiyecek bulamaz da aşırı açlık hâlinde zorunlu olarak bunlardan yemek mecburiyetinde kalırsa bağî ve mütecaviz olmadığı, yani diğer bir zor durumda kalmış kimsenin elindekini almadığı ve yemekte zaruret miktarını aşmadığı takdirde Şüphesiz Rabbin bağışlayandır, merhamet edendir; bundan sorumlu tutmaz. (Bakara, 2/173 ve Mâide, 5/3 âyetlerine bkz.) Demek ki, çaresiz için yemek hususunda haram olan hiçbir şey yoktur; ancak “saldırganlık” ve “aşırılık” sınırlaması vardır. Şu halde zor durumda bulunmayanlar için saldırganlık ve aşırılık öncelikle haramdır. Şu halde, önceki dört şeyde özetlenen haramlar, zor durumda kalanın dışındakilere mahsus olduğu halde, başkasının hakkına tecavüz ederek malını yemek ve bir de zarurette zarurete göre, genişlikte genişliğe göre sınırı aşıp israf etmek, genel olarak herkese haramdır. İnsanın yiyeceğine, malına, hukukuna tecavüz, böyle herkese genel olarak haram olunca, kendine tecavüzün daha çok öncelikle ve kuvvetle haram olduğu da ister istemez anlaşılır. Aynı şekilde bütün bu açıklamalarda insana açık ve gizli olarak zarar veren herhangi bir şeyin de haram olduğu ve genellikle haram olma sebebinin pislik, kötülük, saldırganlık ve aşırılık, bu dörtten birine, bunların da insana maddî veya manevî, açık veya gizli zarar anlayışına, bunun da ilâhî hükme dayandığı ve bunların ayrıntılarını bundan önceki âyetlerde gösterildiği üzere “tahrîk-i menat” veya “tenkîh-ı menat” veya “tahkîk-i menat” ile bu asıllara döndürerek anlamak gerektiği de anlaşılır ki, bunlar, gerek diğer âyetlerde, gerek peygamberimizin sünnetinde etraflıca açıklanmıştır. Yırtıcı canavarların, kuşların, pis böceklerin ve zehirlilerin haramlığı da hep bu sebep ve asıllarla ilgilidir. İşte bu şekilde burada Resulullah’a olunan vahiyde, haram kılınan yiyeceklerin bu istisnalarla sayılıp açıklanan şeylerle sınırlı bulunduğu bildirilmiştir.