İslam Dünyasında Rasathaneler

İslam dünyasında rasathaneler

Türkçe’de “gözlem evi” olarak adlandırılan rasathane, astronomi tarihinde teşkilatlanmış olarak ilk defa Müslümanlar tarafından ortaya konmuştur.

Dünya tarihinde eski Babil, Mısır, İskenderiye, Roma ve Rodos’taki çalışmalar, İslam dünyasındaki rasathane tarifine girmemektedirler. Onlar birer muvakkithane idiler. Muvakkithaneler sınırlı bazı rasatların yapıldığı küçük odalardır. Ayrıca İslam dünyasında çok sayıda muvakkithane de bulunmakta idi.

Gerçek anlamda İslam dünyasında yapılmaya başlanan rasathaneler belirli bir yerde kurulurdu. Bilimsel ve idari işleri yürütecek görevli bir müdürü ve yardımcı memurları bulunurdu. Çağın imkanlarına göre en gelişmiş aletlere, laboratuvar ve kütüphaneye, giderlerini karşılayacak bir vakfa sahipti. Buralarda yapılan araştırmalar geleceğin ilim adamları olacak olan öğrencilere öğretilirdi. Rasathaneler hükümdarların himayesi altında idi ve matematik ve astronomi ilimlerinin okutulduğu bir fakülte özelliğinde idi.

Rasathanedeki çalışmalar genellikle yeni gözlemlere dayalı olarak yeni astronomi cetvellerinin yapılması üzerine idi. Eski astronomi cetvelleri gözden geçirilip ıslah edilir ve her bir çalışma ve gözlem sonucunda daha gelişmiş olanları hazırlanırdı.

İslam dünyası ve astronomi tarihindeki ilk büyük ve ciddi anlamdaki rasathane Cündişapur’da 800 yılında Ahmed en-Nihavendi tarafından kuruldu. Ancak rasathanelerin asıl gelişimi Abbasi Halifesi Me’mun döneminde görüldü. “Bağdat’ta eş-Şemmasiyye’de kurulan rasathane ile Suriye-Dımaşk’ta kurulan el-Kasiyyûn rasathanesi bu dönemin en eski ve en önemli rasathaneleridir.” * Büveyhi Emiri Şerfüddevle zamanında Bağdat’ta kurulan rasathane, 1025′te hükümdar yardımı ile Ebu Ali ibn Sina tarafından Hemedan’da kurulan rasathane, Büyük Selçuklu hükümdarı Sultan Melikşah döneminde 1075′te İsfahan’da kurulan rasathane, 1259′da kurulan Merağa rasathanesi, 1300′lü yıllarda Tebriz civarında Gazan Han tarafından kurdurulan rasathane ve 1420 yıllarında ünlü astronomi bilgini ve hükümdar Uluğ Bey tarafından kurulan Semerkant Rasathanesi İslam dünyasının en büyük rasathaneleri kabul edilmiştir.

“Osmanlı devletinin güçlü dönemlerinden Sultan III.Murad ve O’nun hocası Hoca Sa’deddin Efendi’nin büyük destekleriyle İstanbul’da Takiyyüddin Mengubirtî için 1575 yılında kurulan İstanbul Rasathanesi en büyük rasathanelerden birisiydi.” * Bunların dışında Kahire ve Kurtuba gibi şehirlerde de rasathane kurulmuştur.

“Ortaçağda birçok alanda olduğu gibi astronomi alanında da İslam dünyası büyük bir ilerleme kaydetmiş iken batı dünyasının bu alanda bir hayli geri bir noktada olduğu görülmektedir. Bu bilgiler açıkça İslam dünyasındaki rasathanelerin Avrupa rasathanelerinin kurulmasına önemli bir örnek teşkil ettiğini göstermektedir.” * 

Ayrıca bu konu hakkında bilgi almak isteyenler İstanbul’daki ”İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi”ni ziyaret edebilirler.

* Prof. Dr. Ahmed Ağırakça

Follow @dostsozusitesi